Ekologija se od osnivanja Instituta 1947. god. neguje i razvija kao poseban istraživački pravac. Odeljenje za ekologiju objedinjuje najznačajnija saznanja stečena u kompleksnim i stacionarnim istraživanjima ekosistemskog karaktera. Stečena iskustva su rezultat rada fitoekologa i zooekologa koji su dugi niz godina bili organizovani u četiri odeljenja instituta (Odeljenje za fiziološku i biohemijsku ekologiju biljaka, Odeljenje za fitoekologiju, Odeljenje za zooekologiju i Odeljenje za entomologiju). Osnivači čijom su se zaslugom i angažovanjem razvijale pojedine oblasti su prvenstveno akademik Siniša Stanković, zatim prof. Milorad Janković, dr Vojislav Mišić i prof. Maksim Todorović. Odeljenje za ekologiju danas čine istraživači svrstani u dve grupe: ekologija biljaka i ekologija životinja.

Fitoekološka istraživanja

Osnovni pravci fitoekoloških istraživanja mogu se objediniti u dve programske celine: sinekološka, populaciona i idioekološka istraživanja; i ekofiziološka istraživanja biljaka.

U okviru prve programske celine fokusiramo se na razvoj, očuvanje i funkcionisanje biodiverziteta u odnosu na ekološke procese i interakcije sa abiotičkim faktorima na staništu. Sinekološka istraživanja obuhvataju analizu strukturnih odlika biljnih zajednica, njihove florističke izdiferenciranosti, horološke, sindinamičke i sinekološke karakteristike biljnih vrsta. Populaciona i idioekološka istraživanja su usmerena na utvrđivanje strukture i dinamike biljnih populacija, posebno na nivou cenoza, uzajamne povezanosti i uslovljenosti vrsta, vremenske, prostorne i funkcionalne odlike, životnu strategiju i osnovne populacione parametre. Ova istraživanja su posebno usmerena na očuvanje biodiverziteta ekonomski važnih (ili potencijalno važnih), endemo-reliktnih i ugroženih vrsta biljaka u Srbiji. U okviru druge programske celine istražujemo kompleksne interakcije između biljaka i njihove životne sredine. Ekofiziološka istraživanja su fokusirana na: definisanje limitirajućih faktora životne sredine; analizu odgovora biljnih vrsta na antropogeno-indukovanu degradaciju staništa; identifikaciju biljnih vrsta koje svojim morfološkim, anatomskim i fiziološkim adaptacijama, i alelopatskim interakcijama odražavaju promene u kvalitetu životne sredine; i definisanje njihovog ekofiziološkog potencijala da u antropogeno izmenjenim uslovima opstanu. Istraživanja se koncentrišu na definisanje ekološki baziranih principa za neutralisanje ili smanjenje poremećaja u funkcionisanju ekosistema i obnavljanje biodiverziteta antropogeno narušenih predela. Istraživanjima su obuhvaćeni kako različiti tipovi narušenih staništa: devastirani šumski ekosistemi, urbane zone, deponije pepela termoelektrana, tako i različiti tipovi prirodnih staništa. Kao model organizme za naša istraživanja koristimo autohtone i alohtone biljne vrste koje na reprezentativan način karakterišu određeno stanište, ili određenu antropogenu aktivnost.

Naše metode istraživanja integrišu terenske (in vivo i in situ) i laboratorijske metode merenja i analiza. U istraživanjima primenjujemo različite tehnike: indukovanu fluoroscenciju hlorofila, spektofotometrijske i spektrometrijske (ICP) analize, svetlosnu i SEM mikroskopiju, biohemijske i molekularne tehnike, genetičke markere u kombinaciji sa multivarijacionim metodama.

Rezultate naših istraživanja primenjujemo u proceni uticaja efekata antropogene degradacije staništa na biodiverzitet i funkcionisanje ekosistema. Naša istraživanja osim fundametalnog imaju i aplikativan karakter usmeren u pravcu ekologije obnavljanja. U aplikativnim istraživanjima testiramo različite pristupe i tehnike, u cilju definisanja optimalnog modela koji će efikasno pomoći obnavljanju biodiverziteta različitih i u različitom stepenu narušenih terestričnih ekosistema.

Zooekološka istraživanja

Zooekološka istraživanja su usmerena na:

- ispitivanja delovanja pojedinih faktora životne sredine uključujući biotičke (helmintski endoparaziti) i abiotičke (ksenobiotike) na opšte stanje i posebno imunski sistem mišolikih glodara, kao važan populacioni parametar i sistem fiziološke homeostaze, a koji je zbog svoje visoke složenosti osetljiv na meta delovanja različitih uticaja iz spoljašnje sredine. Zbog prisustva velikog broja vrsta ekto- i endoparazita i različitih mikrobnih infekcija kod jedinki prirodnih populacija R. norvegicus, ovaj glodar se smatra prirodnim imunobiološkim modelom korisnim za ispitivanje odbrambenih mehanizama u uslovima višestruke infekcije od kojih analiza osnovnih parametara imunske funkcije slezine i tkivnih oštećenja različitih vitalnih organa izazvanih imunskim efektorskim mehanizmima daje uvid u angažovanje imunskog sistema jedinki sivog pacova iz prirodnih populacija.

Uticaj odabranih ksenobiotika, kadmijuma i rodenticida varfarina, na imunski sistem različitih sojeva laboratorijskih populacija R. norvegicus, koji reflektuju raznovrsnost odgovora na ksenobiotike, ispituje se analizom ćelijskih i molekulskih mehanizama imunomodulatornog (proinflamatornog i imunosupresivnog) kapaciteta u bazalnim uslovima imunske funkcije i u uslovima indukcije imunskog odgovora, pri čemu poseban aspekt predstavlja ispitivanje njihovog efekta na rezistenciju na oportunističke mikroorganizme kao što je gljiva Aspergillus fumigatus. Analiza imunomodulatornog potencijala rodenticida varfarina omogućava uvid u mehanizme rezistencije na ovaj rodenticid, koje se mogu javiti u prirodnim populacijama.

- praćenje kvalitativnih i kvantitativnih promena zoocenotičkog kompleksa zemljišta sa ciljem upoznavanja osnovnih svojstava karakterističnih šumskih ekosistema, što je neophodan uslov za njihovo korišćenje i održavanje njihove funkcionalne stabilnosti, pri čemu je najveći deo istraživanja posvećen proučavanju naselja Collembola (Hexapoda, Arthropoda) jer različite vrste pokazuju različit stepen tolerancije prema faktorima sredine, pa je sastav njihovih vrsta veoma značajan indikator ekoloških uslova na proučavanim staništima i

- određivanje kvalitativne i kvantitativne komponente naselja ornitofaune različitih staništa, određivanje najmanje površine staništa neophodnog za očuvanje zajednica ptica i home-range ugroženih vrsta, monitoring indikatorskih vrsta ili grupe vrsta u sklopu praćenja narušavanja prirodnih stasništa iglobalnih klimatskih promena, izdvajanje centara biodiverziteta i njihovo povezivanje koridorima između fragmentisanih staništa, cenzus i demografska praćenja ugroženih vrsta ptica (prvenstveno supa Gyps fulvus), konzervaciju biodiverziteta, konzervacionu ekologiju i reintrodukciju na Balkanskom poluostrvu značajnih iščezlih vrsta ptica, uspostavljanje monitoringa ugroženih i značajnih vrsta, markiranje jedinki radi individualnog praćenja i praćenja migracija ptica, kontrolu jedinki metodom telemetrije i satelitskim praćenjem u programima reintrodukcije iščezlih vrsta ptica, reprodukciju u kontrolisanim uslovima globalno ugrožene bele kanje Neophron cercnopterus, demografske studije ugroženih vrsta i utvrđivanje faktora koji određuju rast populacije.

OSNOVNE TEME:

  • Ekofiziološke adaptacije biljaka na prirodnim, urbanim i staništima degradovanim industrijskim aktivnostima
  • Analiza biodiverziteta
  • Zaštita biodiverziteta
  • Zaštita životne sredine
  • Bioremedijacija zagađenih staništa